Jakie są prawa i możliwości uzyskania pomocy prawnej dla osób dorosłych, które padły ofiarą przemocy seksualnej?
Przemoc seksualna to bardzo szeroki termin, na które składa się wiele niepożądanych zachowań seksualnych mogących stanowić różne przestępstwa. Opisane są one głównie w XXV rozdziale Kodeksu karnego. W zależności od rodzaju popełnionego przestępstwa prawa Pokrzywdzonego mogą się nieco różnić natomiast nasze prawo zmierza w kierunku szczególnej ochrony ofiar tego typu przestępstw, tak aby minimalizować ewentualną wtórną traumę związaną z postępowaniem karnym. Ofiara przemocy seksualnej przede wszystkim może złożyć zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa. Można to zrobić w każdej jednostce policji jak i prokuraturze. Z mojego doświadczenia polecam tą drugą opcję.
Jeżeli mówimy o dorosłych największą ochronę prawną, w zakresie procedury mają ofiary przestępstwa zgwałcenia i pochodnych (art. 197-199 Kodeksu karnego). Tutaj stosowane są szczególne zasady związane z przesłuchaniami ofiary jak i samego zawiadomienia o popełnionym przestępstwie. Samo zawiadomienie, zgodnie z art. 185c Kodeksu postępowania karnego ogranicza się jedynie do wskazania najważniejszych faktów i dowodów, bez konieczności szczegółowego opisywania sprawy. Pokrzywdzony/a jest szczegółowo przesłuchiwany dopiero później i co najważniejsze, najczęściej jeden raz. Takie przesłuchanie winno odbyć się, w przeciwieństwie do innych przestępstw, w sądzie w tzw. niebieskim pokoju. Pokrzywdzony/a przebywa w jednym pomieszczeniu jedynie z Sędzią i psychologiem, a za lustrem weneckim uczestniczą prokurator, obrońca, ewentualnie pełnomocnik Pokrzywdzonego. Nie zadają oni pytań wprost ofierze, a jedynie sędziemu, które potem je przekazuje. Co bardzo istotne ofiara co do zasady powinna być przesłuchiwana jedynie jeden raz i to w tym trybie. Nie musi osobiście uczestniczyć w dalszej części postępowań i, co najważniejsze, mieć jakiejkolwiek styczności, kontaktu, ze sprawcą.
Warto również wspomnieć o możliwości zasięgnięcia bezpłatnej pomocy psychologicznej. Dotyczy to w zasadzie ofiar każdego przestępstwa ale w przypadku przestępstw na tle seksualnym może być ona szczególnie istotna. Przyjmujący zawiadomienia powinien poinformować o takiej możliwości i wskazać drogę do jej uzyskania.
Jest również cały szereg organizacji zajmujących się pomocą ofiarom przemocy seksualnej, część z nich posiada 24h infolinie. Można tam uzyskać wsparcie psychologiczne oraz nieodpłatną pomoc prawną.
Jakie są dostępne środki prawne w przypadku ofiar przemocy, zarówno dla dorosłych, jak i dzieci?
Warto zacząć tutaj od procedury niebieskiej karty. Ma ona na celu powstrzymanie przemocy domowej. Można ją założyć na przykład podczas interwencji policji, albo po prostu udając się na posterunek. Mogą ją również założyć ośrodki pomocy społecznej, placówki oświatowe, służba zdrowia, czy też, działające przy gminach komisje rozwiązywania problemów alkoholowych.
Podobnie jak w przypadku każdego przestępstwa można szukać pomocy w postępowaniu karnym. Sytuacje przemocowe można zgłaszać w każdej jednostce policji czy prokuraturze. Często przemoc domowa, ma charakter trwały i jest to osobne przestępstwo znęcania nad osobą najbliższą, za które może, w zależności od konkretnego przypadku i klasyfikacji prawnej, nawet do 15 lat pozbawienia wolności.
Co bardzo istotne, Policja posiada obecnie uprawnienia do natychmiastowego usunięcia z domu sprawcy przemocy domowej.
Nieco osobną kwestią jest przemoc w środowisku rówieśniczym. Niestety ciągle pojawiają się sytuacje prześladowania rówieśników przez innych małoletnich. Często bywa, że sprawca takiej przemocy nie ma ukończonych 17 lat co, co do zasady, wyklucza odpowiedzialność karną. Jednakże nie oznacza to, że nie poniesie odpowiedzialności za swoje zachowania. Wobec nieletnich sprawców przestępstw Sądy rodzinne, mogą stosować środki wychowawcze w ramach postępowania w sprawach nieletnich.
Jak mogę zgłosić przestępstwo przemocy seksualnej, psychicznej lub fizycznej i jakie będą dalsze kroki prawne?
W każdej jednostce Policji lub Prokuraturze. Dalsze kroki są zależne od rodzaju przestępstwa. Organy prowadzące postępowania karne mają szeroki wachlarz możliwości. Bardzo ogólnie, po złożeniu zawiadomienia, zapada decyzja dotycząca wszczęcia postępowania przygotowawcze. W jego toku sprawca powinien usłyszeć zarzuty i mogą zostać wobec niego zastosowane środki zapobiegawcze takie jak dozór policyjny, nakaz opuszczenia lokalu, zakaz zbliżenia czy też nawet, w najpoważniejszych przypadkach tymczasowe aresztowanie. W toku postępowania przygotowawcze Policja i Prokuratura gromadzi dowody w sprawie, w tym przesłuchuje świadków i jeżeli zachodzą ku temu podstawy, takie postępowanie kończy się wysłaniem aktu oskarżenia do Sądu. Dalej jest oczywiście rozprawa, szczegółowe rozpoznanie sprawy przez Sąd i zapada wyrok.
W jaki sposób można chronić tożsamość i prywatność ofiary przemocy seksualnej lub fizycznej?
Zacznijmy od tego, że tego typu postępowania odbywają się często z wyłączeniem jawności, bowiem najczęściej zachodzą przesłanki wskazane w art. 360 KPK. Warto jednak w tym zakresie złożyć stosowny wniosek.
Należy również pamiętać, że choć Podejrzany/Oskarżony ma wgląd w akta sprawy to nie można mu ujawniać takich danych osobowych jak adres zamieszkania czy dane kontaktowe zarówno do Pokrzywdzonego jak i do świadków.
Jakie wsparcie finansowe jest dostępne dla osób, które padły ofiarą przemocy seksualnej i jak je uzyskać?
Zacznijmy od tego, że ofiara przemocy seksualnej ma prawo do nieodpłatnej pomocy zarówno psychologicznej jak i prawnej. Warto również pamiętać, że na podstawie art. 46 Kodeksu karnego ofiara przemocy seksualnej ma prawo domagać się finansowego zadośćuczynienia od przestępstwa, często są to niemałe kwoty.
Ponadto liczne organizacje pozarządowe udzielają wsparcia, również finansowego.
Czy istnieją organizacje lub instytucje, które oferują bezpłatną pomoc prawną ofiarom przemocy
Trochę już o tym mówiłem, jest ich bardzo wiele. Najbardziej znana to Centrum Praw Kobiet, która działa na ogromną skalę i dysponuje bardzo szerokim wachlarzem możliwości wsparcia w tym bezpłatną pomoc prawną. Również wielu adwokatów i radców prawnych w ramach własnej działalności prowadzi tego typu postępowania pro bono.
Jakie są procedury i środki prawne dotyczące dzieci, które padły ofiarą przemocy ze strony najbliższych?
Zbliżone jak w przypadku dorosłych. Oczywiście na pierwszy plan wysuwa się procedura niebieskiej karty. W przypadku dzieci wachlarz działania jest jeszcze szerszy. Sądy rodzinne, gdy dowiadują się o zagrożeniu życia i zdrowia dziecka mogą podejmować pilne interwencje zarówno w zakresie kontroli sprawowania władzy rodzicielskiej – np. poddanie jej pod nadzór kuratora, czy też – w najpoważniejszych przypadkach, nawet powierzenia dziecka w pieczę zastępczą. Dziecko również jest chronione na etapie postępowań karnych. Jeżeli zachodzi konieczność jego przesłuchania, również odbywa się to w niebieskim pokoju, w obecności psychologa.
Natomiast jedna rzecz jest najważniejsza, tak na podsumowanie naszej rozmowy. Każda, nawet najlepsza procedura prawna może się rozpocząć tylko w wyniku reakcji. Bez reakcji, ofiary wszelkiej przemocy mogą wiele lat nie znaleźć pomocy. Walka z tym zjawiskiem to obowiązek każdego z nas.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Osoby pokrzywdzone przestępstwem, w tym przemocą domową, mogą otrzymać darmową pomoc prawną, psychologiczną, rehabilitacyjną oraz materialną.
Formy kontaktu:
Zadzwoń: 222 309 900 – całodobowa Linia Pomocy Pokrzywdzonym,
Napisz: info@numersos.pl lub poprzez chat: https://www.numersos.pl/index.php/pl-pl/
Wykaz placówek udzielających bezpłatną pomoc można znaleźć na stronie: https://www.funduszsprawiedliwosci.gov.pl/pl/